A cultura megalítica representa un dos maiores símbolos de identidade da Costa da Morte. Ao longo do seu territorio hai catalogados máis de 600 xacementos, contabilizando mámoas (túmulos) e antas ou dólmenes, que fan desta rexión occidental unha das que conservan un maior patrimonio desta cultura prehistórica que se desenvolveu entre o V e o II milenio a. C.
Estes vestixios megalíticos aparecen distribuídos por todo este espazo xeográfico, o que amosa que durante dito período estivo bastante poboado. Non obstante, hai zonas nas que se percibe con claridade unha maior concentración, sobre todo se temos en conta aqueles monumentos de maiores dimensións que chegaron ata os nosos tempos. A comarca da Terra de Soneira, e en concreto o concello de Vimianzo, é a que dispón dun maior número de dólmenes.
De todos os monumentos que hai nesta rexión costeira, o que acadou unha maior proxección, non só na Costa da Morte, senón no resto de Galicia, foi o dolmen de Dombate. Xa no século XIX chamou a atención do historiador Manuel Murguía e do poeta Eduardo Pondal, que lle dedicou un dos seus poemas.
Pasado Vilaseco, lugar batido do aire
no alto da costa de Ures de montesía canle;
pasado Vilaseco, indo p’la gandra adiante,
xa vía desde lonxe o dolmen de Dombate.
Eduardo Pondal
Desde que se levaron a cabo as escavacións deste dolmen dirixidas polo arqueólogo José María Bello Diéguez entre os anos 1987 e 1989, o xacemento cambiou totalmente de aspecto e descubríronse salientables achados que ampliaron moito o coñecemento deste ben patrimonial. Os máis sorprendentes foron os gravados atopados nalgunhas lousas e os restos de pinturas da cámara e do corredor; así como a aparición dos restos dun dolmen anterior, que pasou a denominarse “Dombate antigo”.
Fronte á entrada do corredor atopouse unha fileira de figuras pétreas de rudimentarias formas antropomorfas, denominadas idoliños, que apareceron tamén noutros dólmenes e que se cre que terían unha función protectora. No interior do monumento descubríronse puntas de frecha, follas de sílex, machados, contas de colar, muíños e moitos fragmentos de cerámica precampaniforme e campaniforme.
Para protexer as pinturas cubriuse o dolmen de maneira provisional cun plástico que se mantivo ata o ano 2011, cando se construíu a estrutura actual que cobre todo o conxunto e se prohibiu o acceso ao interior da cámara. Por este motivo, no Centro de Recepción de Visitantes instalouse unha réplica do monumento orixinal para poder observar os gravados e as pinturas.
A cultura megalítica representa un valioso recurso histórico, cultural e turístico para a Costa da Morte; polo tanto, sería necesario que as distintas administracións tomen consciencia da importancia deste patrimonio de cara á súa conservación e posta en valor. Houbo un intento por parte da Xunta de Galicia de crear o Parque Megalítico da Costa da Morte no ano 2003, pero non se puxo o interese nin os recursos económicos necesarios para levalo adiante.
