A igrexa de Santa María de Xaviña, no concello de Camariñas, é unha das mostras máis interesantes do románico rural da Costa da Morte. As súas orixes sitúanse no século XII e conserva unha estrutura de nave única e ábsida, aínda que as reformas posteriores modificaron parte do seu aspecto. Lonxe das grandes igrexas monumentais, o seu valor está nos detalles da cantaría e na maneira en que a arte medieval chegou tamén ás pequenas parroquias próximas á ría de Camariñas.
No exterior paga a pena observar as portas laterais cos seus característicos linteis pentagonais e os canzorros que percorren a cabeceira. A xanela da ábsida é unha das pezas máis atractivas: o seu arco tetralobulado relaciónase con solucións decorativas do románico compostelán, en particular coa tradición das Praterías. Se a igrexa está aberta, o arco triunfal de medio punto, lixeiramente peraltado e sostido por dous pares de columnas con capiteis vexetais, deixa apreciar o coidado dos seus construtores.
Unha visita a Santa María de Xaviña merece facerse sen présas, rodeando o templo para comparar os seus muros e descubrir como conviven as partes medievais coas transformacións posteriores. As afinidades artísticas con outras igrexas da zona, como as de Leis e Cereixo, axudan a situala nunha rede local de arquitectura románica. É unha parada moi indicada para quen queira coñecer Camariñas máis alá das praias e do litoral: ao carón da vida cotiá da parroquia, conserva oito séculos de historia na pedra.
